بهمناسبت گرامیداشت مقام علامه محمدتقی جعفری(ره)، نشست علمی «بنیان آنتولوژیک حکمت عملی در فلسفه عمل علامه جعفری» با هدف بررسی مبانی هستیشناختی عمل انسان و تبیین نسبت میان انگیزه، اختیار و ضرورت علّی در اندیشه این فیلسوف معاصر، با ارائه دکتر حسن لاهوتیان و دبیری حسین رضایی، در شعبه قم مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد.
این نشست به همت گروه فلسفه و حکمت عملی مؤسسه، روز دوشنبه ۲۵ آبانماه، ساعت ۱۶، بهصورت حضوری و مجازی برگزار شد.
مسئله گذار از انگیزه به عمل
دکتر حسن لاهوتیان، مدرس و پژوهشگر فلسفه اسلامی، بحث خود را با طرح پرسشی در فلسفه عمل آغاز کرد: هنگامی که در درون انسان میلها و داعیهای مختلفی وجود دارد، چرا تنها داعیِ غالب به عمل میانجامد و چه چیزی نقش مؤثر یک انگیزه را در صدور عمل تعیین میکند؟
وی در توضیح اهمیت این مسئله، موضوع حکمت عملی را «عمل انسان» دانست و بر ضرورت تبیین مبانی هستیشناختی آن تأکید کرد. بر اساس تقریر ارائهشده، روشننشدن نسبت میان داعی و عمل، تبیین گذار از فضیلت به عمل را با مشکل مواجه میکند؛ ازاینرو، بررسی این نسبت، مقدمهای ضروری برای توضیح چگونگی تحقق عملی فضایل است.
«منِ عامل» و جایگاه آن در تحقق عمل
لاهوتیان برای بازسازی پاسخ علامه جعفری، سه محورِ چیستی «منِ عامل»، کارکرد آن و نحوه حضورش در فرایند صدور عمل را توضیح داد.
در محور نخست، «من» بهعنوان بُعد ماورای طبیعی انسان معرفی شد که از خودآگاهی برخوردار است و «خود» را از «جز خود» تفکیک میکند. در محور دوم، سلطنت و نظارت «من» بر قلمرو وجود انسان مورد توجه قرار گرفت. در این تبیین، «من» با بهرهگیری از ابزارهایی مانند تعقل، تخیل، تلقین و تجسیم فعالیت میکند و مفهوم اختیار از همین سلطنت و نظارت انتزاع میشود.
محور سوم به نسبت «من» با زنجیره علّیِ صدور عمل اختصاص داشت. بر اساس دیدگاه تشریحشده، «من» صرفاً یکی از اجزای علّی در کنار سایر اجزای این زنجیره نیست، بلکه بر آن سلطنت و نظارت دارد. «من» از یکسو قوانین علّیِ جاری در قلمرو انسانی را برای انجام عمل به کار میگیرد و از سوی دیگر، «علتساز» است؛ به این معنا که هیچیک از اجزای زنجیره، بدون تأیید آن، نمیتواند نقش علّی خود را ایفا کند.
تبیین ضرورت علّی در چارچوب اختیار
در ادامه، پاسخ علامه جعفری به مسئله تعدد داعیها بر پایه این مقدمات بازسازی شد. مطابق این تقریر، هنگامی که انسان با دو داعی برای انجام فعل روبهروست، دو زنجیره علّی مطرح است که هر دو تحت سلطنت و نظارت «من» قرار دارند. از میان این دو، داعیای میتواند نقش علّی خود را ایفا کند و به معلول ضرورت ببخشد که مورد تأیید «من» قرار گیرد. بنابراین، تأثیرگذاری داعی را نمیتوان مستقل از جایگاه و تأیید «منِ عامل» توضیح داد.
حاصل این بحث آن بود که در بازسازی ارائهشده از فلسفه عمل علامه جعفری، ضرورت علّی و اختیار انسانی در تقابل با یکدیگر قرار نمیگیرند؛ بلکه ضرورت تحقق عمل، در چارچوب سلطنت و نظارت «من» تبیین میشود. این تبیین میکوشد ضمن حفظ نقش روابط علّی در صدور عمل، جایگاه فاعل مختار را نیز روشن کند.
در پایان، حسین رضایی، دبیر نشست، در جمعبندی مباحث، محور اصلی ارائه را تبیین جایگاه «منِ عامل» در نسبت میان انگیزه و عمل دانست. بر این اساس، توجه به سلطنت و نظارت «من» میتواند مبنایی برای فهم نسبت اختیار با ضرورت علّی و توضیح پیوند میان فضیلت، انگیزه و عمل فراهم آورد.