آیین نکوداشت دکتر پرویز ضیاءشهابی، استاد و پژوهشگر فلسفه، عصر یکشنبه ۱۵ شهریورماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران فلسفه و نیز خانواده استاد ضیاءشهابی در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد. در این مراسم، ضمن تجلیل از جایگاه علمی و فرهنگی استاد پرویز ضیاءشهابی، از ترجمه جدید وی با عنوان «تحول تاریخی مفهوم فلسفه» که به همت انتشارات فرهنگ سیادت منتشر شده است، رونمایی شد.
آیین نکوداشت استاد پرویز ضیاءشهابی، مترجم و پژوهشگر برجسته فلسفه، همراه با رونمایی از تازه‌ترین اثر ترجمه‌ای ایشان با عنوان «تحول تاریخی مفهوم فلسفه»، روز یکشنبه ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ در سالن دکتر نصر مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد. در این مراسم دکتر حسین واله، رئیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، دکتر محسن جوادی، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دکتر منوچهر معظمی، رئیس دانشگاه هنر، دکتر حسین معصومی همدانی، دکتر هادی عالم‌زاده، دکتر شهرام پازوکی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدرضا نوراللهیان و جمعی از استادان و پژوهشگران از مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، دانشگاه تهران، دانشگاه هنر، دانشگاه علامه‌طباطبایی، دانشگاه فردوسی مشهد، بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی حضور داشتند.
مدیریت این نشست بر عهده دکتر بهمن پازوکی بود و استاد مصطفی ملکیان و دکتر مالک حسینی درباره ابعاد علمی، فکری و شخصیتی استاد ضیاءشهابی و همچنین اثر تازه ایشان سخنرانی کردند.
دکتر بهمن پازوکی، عضو بازنشستة هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و از دوستان قدیمی استادضیاء‌شهابی، با بیان نکاتی از زندگی و آثار استاد ضیاءشهابی، جلسه را آغاز کردند.
سخنان دکتر حسین واله
در ادامه، دکتر حسین واله ضمن خیرمقدم به حاضران، بر اهمیت بزرگداشت استادان و پژوهشگرانی که طی سالیان متمادی در عرصه علم و فرهنگ کشور نقش‌آفرینی کرده‌اند، تأکید کرد و نکوداشت استاد ضیاءشهابی را فرصتی برای پاسداشت دانش، اخلاق علمی و خدمات فرهنگی ایشان دانست.
سخنان استاد مصطفی ملکیان
استاد مصطفی ملکیان در سخنان خود با اشاره به تمایز میان ویژگی‌های «کارنامه‌ای» و «ستایشنامه‌ای»، اظهار کرد که ارزش و جایگاه استاد ضیاءشهابی تنها به آثار علمی، ترجمه‌ها و فعالیت‌های آموزشی ایشان محدود نمی‌شود، بلکه شخصیت و منش ایشان نیز شایسته توجه و تقدیر است. وی از تواضع، پرهیز از بدگویی و عیب‌جویی، سنجیده‌گویی و کنجکاوی علمی استاد ضیاءشهابی در طول سالیان متمادی یاد کرد و این ویژگی‌ها را از وجوه برجسته شخصیت ایشان دانست. استاد ملکیان همچنین با اشاره به دقت علمی و زبانی استاد ضیاءشهابی در ترجمه، بر حساسیت ایشان نسبت به انتخاب واژه‌ها و انتقال دقیق مفاهیم تأکید کرد و گفت که این دقت، در کنار نثر روان و استوار، از ویژگی‌های آثار ایشان است. وی در ادامه به اهمیت کتاب «تحول تاریخی مفهوم فلسفه» اشاره کرد و گفت فلسفه در طول تاریخ همواره معنایی واحد و ثابت نداشته و تلقی‌های گوناگونی از مفهوم فلسفه و شیوة فلسفه‌ورزی وجود داشته است. از این منظر، ترجمه چنین اثری می‌تواند تصویری گسترده‌تر از تاریخ اندیشه فلسفی در اختیار خواننده فارسی‌زبان قرار دهد.
خاطرات دکتر بهمن پازوکی
پس از سخنان استاد ملکیان، دکتر بهمن پازوکی با بیان خاطراتی از سال‌های حضور خود و استاد ضیاءشهابی در آلمان، به بخشی از ویژگی‌های علمی و شخصیتی ایشان پرداخت. دکتر پازوکی با اشاره به آشنایی خود با استاد ضیاءشهابی که در شهر فرایبورگ آلمان از خردادماه سال ۱۳۵۸ آغاز شد و در طول سال‌های بعد ادامه یافت به یکی از مهمترین آموخته‌های خود از استاد ضیاءشهابی به قول ایشان اشاره کرد مینی بر اینکه که اگر کسی می‌خواهد زبان آلمانی را به‌خوبی بیاموزد، ابتدا باید زبان فارسی خود را خوب بلد و بر آن مسلط باشد؛ چرا که تا انسان زبان مادری خود را به‌درستی نیاموزد، درک دقیق زبان دیگری نیز برایش دشوار خواهد بود. دکتر پازوکی با اشاره به تسلط استاد ضیاءشهابی بر زبان‌های فارسی، عربی و آلمانی و همچنین آشنایی گسترده ایشان با ادبیات فارسی، از حافظه قوی و علاقه ایشان به شعر و ادبیات یاد کرد. او در ادامه، تعهد استاد ضیاءشهابی به زبان فارسی را یکی از دلایل سخت‌گیری و وسواس ایشان در نوشتن و ترجمه دانست و گفت همین حساسیت باعث شده است که ایشان کمتر بنویسد و کمتر ترجمه کند، اما آنچه می‌نویسد از دقت زبانی و مفهومی برخوردار باشد.
سخنان دکتر مالک حسینی
سپس دکتر مالک حسینی با معرفی پیشینه مجموعه «فرهنگ تاریخی فلسفه» اثر یواخیم ریتر و کارلفرید گروندر، به اهمیت ترجمه این مجموعه برای جامعه فارسی‌زبان پرداخت. وی کتاب «تحول تاریخی مفهوم فلسفه» را اثری دانست که خواننده را با برداشت‌ها و تلقی‌های گوناگون از فلسفه در دوره‌های مختلف تاریخی آشنا می‌کند و نشان می‌دهد که فلسفه در طول تاریخ تنها به یک تعریف یا یک شیوه خاص از فلسفه‌ورزی محدود نبوده است. دکتر حسینی با اشاره به اهمیت این ویژگی، گفت آشنایی با تنوع تاریخی مفهوم فلسفه می‌تواند از شکل‌گیری تصوری یکسان و محدود از فلسفه جلوگیری کند. وی همچنین ترجمه استاد ضیاءشهابی را از نظر دقت علمی، روانی نثر، ظرافت‌های زبانی و حفظ محتوای متن اصلی شایسته توجه دانست و از استاد ضیاءشهابی به‌عنوان شخصیتی دانشمند، فروتن و دوست‌داشتنی یاد کرد.
معرفی کوتاه کتاب
کتاب «تحول تاریخی مفهوم فلسفه» ترجمه استاد پرویز ضیاءشهابی از بخشی از مدخل «فلسفه» مجموعة «فرهنگ تاریخی فلسفه» است که زیر نظر یواخیم ریتر و کارلفرید گروندر در 13 جلد به چاپ رسیده است. این مدخل به بررسی تحول مفهوم فلسفه در دوره‌های مختلف تاریخی می‌پردازد و خواننده را با تلقی‌ها و برداشت‌های گوناگون از فلسفه و شیوه‌های مختلف فلسفه‌ورزی آشنا می‌کند. این ترجمه با دقت علمی و زبانی استاد ضیاءشهابی و به همت انتشارات فرهنگ سیادت در سال ۱۴۰۵ در ۳۳۳ صفحه و قطع وزیری منتشر شده است.
سخنان استاد پرویز ضیاءشهابی
در ادامه، استاد پرویز ضیاءشهابی ضمن تشکر از برگزارکنندگان مراسم و حاضران، درباره روند ترجمه کتاب و دشواری‌های آن سخن گفت. وی با اشاره به مشکلات بینایی و ابتلا به اختلالات شبکیه در هر دو چشم، توضیح داد که این مشکل موجب شد نتواند ترجمه این مدخل را به‌طور کامل به پایان برساند و آن‌گونه که انتظار داشته، آن را بازبینی و ویرایش کند؛ به‌ویژه آنکه با توجه به ضرورت مراجعه به فرهنگ‌های تخصصی یونانی و لاتین در بخش‌هایی از کتاب کار با مشکلات زیادی همراه بوده است. پیشنهاد چاپ و انتشار همین بخش ناتمام را سال گذشته دکتر محمدجواد فریدزاده و دکتر هادی عالم‌زاده به استاد ضیاءشهابی کردند و ایشان نیز در نهایت آن را پذیرفتند. کار انتشار را نیز مؤسسه فرهنگی سیادت بر عهده گرفت. وی در ادامه درباره دیدگاه خود نسبت به ترجمه گفت، ترجمه انتقال یک متن از زبان مبدأ به زبان مقصد است، اما این انتقال هیچ‌گاه به معنای یکسانی کامل میان دو زبان نیست. او با اشاره به اصطلاحاتی همچون «آرخه» و «لوگوس» توضیح داد که این واژه‌ها در زبان و فلسفه یونانی دارای دامنه معنایی گسترده‌ای هستند و نمی‌توان برای همه کاربردهای آنها تنها یک معادل فارسی در نظر گرفت. استاد ضیاءشهابی همچنین درباره اهمیت توجه به ظرفیت‌های زبان فارسی سخن گفت و با اشاره به نمونه‌هایی از آثار متفکران و ادیبان فارسی‌زبان، از فردوسی، بیهقی، ناصرخسرو، مولانا، غزالی و دیگر بزرگان زبان فارسی یاد کرد. وی تأکید کرد که مترجم نباید صرفاً ساختار نحوی زبان مبدأ را به زبان مقصد منتقل کند، بلکه باید با ظرفیت‌ها و شیوه طبیعی بیان در زبان مقصد نیز آشنا باشد. او با اشاره به این نکته که گاه، با وجود دانستن زبان آلمانی، همچنان ساختارهای فارسی را در ذهن خود به آلمانی منتقل می‌کند و برای ترجمة درست باید به شیوه طبیعی اندیشیدن و سخن گفتن در زبان مقصد توجه داشت. استاد ضیاءشهابی همچنین با اشاره به «لغت‌نامه تاریخی فلسفه» از اهمیت فرهنگ‌ها و لغت‌نامه‌های زبان فارسی، از جمله آثار دهخدا، معین و شهیدی، سخن گفت.
در پایان مراسم، از کتاب «تحول تاریخی مفهوم فلسفه» رونمایی شد و لوح تقدیر و هدایایی از سوی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و انجمن حکمت و فلسفه ایران به استاد ضیاءشهابی اهدا شد. همچنین آقای محمد مجتهدی، نسخه‌ای از نهج‌البلاغه را از سوی انتشارات کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین(ع) به ایشان تقدیم کرد.