نشست علمی «دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی درباره جنگ» از سلسلهنشستهای «الهیات جنگ در حکمت اسلامی» با ارائه استاد محمد لگنهاوزن، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، در شعبه قم مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد. در این نشست، مبانی اخلاقی و سیاسی جنگ در اندیشه خواجه نصیرالدین طوسی با تمرکز بر کتاب اخلاق ناصری و جایگاه جنگ بهعنوان آخرین راهحل برای حفظ نظم و عدالت مورد بررسی قرار گرفت.
به گزارش روابط عمومی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، استاد لگنهاوزن در آغاز سخنان خود با اشاره به اینکه خواجه نصیرالدین طوسی رسالهای مستقل درباره جنگ تألیف نکرده است، اظهار داشت: مهمترین مباحث مربوط به جنگ در آثار وی، بهویژه در اخلاق ناصری و در ذیل مباحث تدبیر منزل، سیاست مُلک و تدبیر اجتماعی قابل پیگیری است.
وی با بیان اینکه از نگاه خواجه نصیر، جنگ باید آخرین راهحل باشد، تصریح کرد: تا زمانی که امکان حلوفصل اختلافات از راههای دیگر وجود دارد، نباید به جنگ متوسل شد؛ اما در شرایطی که حفظ نظم اجتماعی، دفع تجاوز یا جلوگیری از گسترش ظلم و فساد اقتضا کند، جنگ میتواند ضرورتی اجتنابناپذیر باشد.
سخنران نشست در ادامه با تشریح تقسیمبندی جنگ در اندیشه خواجه نصیر، به دو گونه جنگ دفاعی و جنگ ابتدایی یا پیشدستانه اشاره کرد و گفت: جنگ دفاعی برای دفع تجاوز دشمن صورت میگیرد و جنگ ابتدایی در مواجهه با گروههایی مطرح است که امنیت عمومی، نظم اجتماعی یا مصالح جامعه را با تهدید جدی روبهرو میکنند. با این حال، خواجه نصیر تأکید دارد که حاکم تنها زمانی مجاز به ورود به جنگ است که امکان دستیابی به پیروزی و کاهش خسارتهای کلی جامعه وجود داشته باشد.
لگنهاوزن با اشاره به برخی ابهامهای موجود در آثار خواجه نصیر درباره احکام جنگ افزود: تعیین دقیق شرایطی که جنگ در آن واجب، مستحب، مکروه یا ممنوع تلقی میشود، نیازمند پژوهشهای تکمیلی و گفتوگوهای علمی گستردهتر است.
وی همچنین بر جایگاه اخلاق در میدان نبرد از منظر خواجه نصیر تأکید کرد و گفت: جنگ نباید بهانهای برای عبور از مرزهای اخلاق باشد. حتی در شرایط درگیری نیز رعایت اصول انسانی و اخلاقی ضرورتی انکارناپذیر است و فرماندهان و نیروهای نظامی موظفاند رفتار خود را در چارچوب ارزشهای اخلاقی حفظ کنند.
استاد لگنهاوزن در بخش دیگری از سخنان خود، برخی آموزههای خواجه نصیر را نزدیک به مباحث امروز «حقوق بشردوستانه» توصیف کرد و اظهار داشت: پرهیز از رفتارهای خشن و افراطی، رعایت حقوق غیررزمندگان، حفاظت از برخی اموال عمومی و حفظ سلامت اخلاقی سپاه و فرماندهان، از جمله اصولی است که در اندیشه خواجه نصیر مورد تأکید قرار گرفته است. از این منظر، جنگ هرگز نباید از چارچوب عقلانیت و اخلاق خارج شود.
وی در ادامه، ویژگیهای لازم برای فرماندهی را نیز برشمرد و شجاعت، عقلانیت، تدبیر، وفاداری به عهد و پیمان، پرهیز از خیانت و برخورداری از تجربه و شناخت دقیق میدان را از مهمترین ویژگیهای فرمانده شایسته دانست.
در ادامه نشست، دبیر علمی برنامه بخشهایی از کتاب اخلاق ناصری را قرائت و تبیین کرد. در این بخش یادآوری شد که خواجه نصیر جنگ را «آخرالدواء» و «آخر همه تدبیرها» میداند و معتقد است حتی پیروزی در جنگ نیز با خسارتها و هزینههای فراوان برای جامعه همراه است؛ ازاینرو، باید تا حد امکان از وقوع آن جلوگیری کرد. همچنین اشاره شد که مباحث مربوط به محاربه در فصل چهارم کتاب با عنوان «در سیاست مُلک و آداب ملوک»، بهویژه از حدود صفحه ۲۶۸، مطرح شده است.
در جمعبندی پایانی نشست نیز بر ضرورت مطالعه اندیشه خواجه نصیر در بستر تاریخی عصر وی تأکید شد. سخنران با اشاره به شرایط دشوار ایران در دوره حمله مغول، تلاش خواجه نصیر برای تبیین قواعد اخلاقی جنگ را کوششی در جهت مهار خشونت، محدودسازی رفتارهای بیضابطه در میدان نبرد و تقویت عقلانیت در عرصه سیاست و جنگ ارزیابی کرد.