نشست «تاریخ منطق در ایران» به همت کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم و با همکاری گروه علوم اسلامی برگزار شد. در این نشست، پژوهشگران و استادان فلسفه و منطق با بررسی سیر تحول منطق از یونان تا تمدن اسلامی، نقش برجسته ابنسینا و دیگر منطقدانان مسلمان را در توسعه و بازآفرینی این دانش تبیین کردند.
کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم با همکاری گروه علوم اسلامی، نشست «تاریخ منطق در ایران» را با هدف بازخوانی میراث منطقی ایران و جهان اسلام و بررسی جایگاه منطق در سنت علمی ایرانی ـ اسلامی برگزار کرد. این نشست در چارچوب سلسلهنشستهای کمیسیون تاریخ علم و با هدف بازاندیشی در مبانی معرفتشناختی تاریخ علم، تقویت پیوند میان سنت علمی ایرانی ـ اسلامی و علم معاصر و کمک به توسعه علمی کشور برگزار شد.
در آغاز نشست، دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم و عضو پیوسته فرهنگستان علوم، با تشریح خاستگاه علم منطق، به نقش سوفسطاییان، سقراط، افلاطون و ارسطو در شکلگیری این دانش پرداخت. وی با اشاره به اینکه واژه «منطق» در آثار ارسطو بهکار نرفته و او این دانش را با عنوان «ارغنون» معرفی کرده است، تأکید کرد که منطق دانشی مستقل و در عین حال ابزار سایر علوم برای دستیابی به حقیقت است.
اعوانی همچنین با اشاره به پژوهشهای جدید در تاریخ منطق اظهار داشت که مطالعات تطبیقی دو تا سه قرن اخیر نشان داده است منطق تنها میراث ارسطو نیست و اندیشمندان مسلمان سهمی تعیینکننده در گسترش و تکامل آن داشتهاند. وی با اشاره به جایگاه ابنسینا در پیوند میان منطق، ریاضیات و الهیات، تلاش این فیلسوف را برای بهکارگیری روشهای اصل موضوعی در الهیات از مهمترین نوآوریهای او برشمرد.
در ادامه، دکتر داود حیدری، استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در سخنرانی مجازی خود با عنوان «چالشهای منطق سینوی در تعریف قیاس»، به بررسی ابهامهای موجود در تعریف قیاس در سنت منطقی پرداخت. وی با بیان اینکه منطق سنتی با وجود عمق نظری، در ارائه تعریفی جامع و متمایز از مفاهیم استدلال، حجت و قیاس با چالشهایی روبهرو است، سه پرسش اساسی درباره نسبت تعریف قیاس با انواع استدلال، قلمرو قیاس بسیط و مرکب و استدلالهای خارج از تعریف قیاس را مطرح و دیدگاه منطقدانان اسلامی را در این زمینه بررسی کرد.
دکتر علیرضا دارابی، استادیار گروه منطق مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، نیز با ارائه سخنرانی «نظریه شرطیات در سنت منطق سینوی؛ روایتی از بسط منطق» بر ضرورت مطالعه تاریخ منطق در بستر تحولات تاریخی، اجتماعی و فرهنگی تأکید کرد. وی با تقسیم تاریخ منطق اسلامی به سه دوره ترجمه، شرح و بازآفرینی، ابنسینا را آغازگر مرحله بازآفرینی دانست و اظهار کرد که سنت منطقی پس از او، بهویژه در حوزه شرطیات، بر پایه اندیشههای وی شکل گرفته است.
دکتر نبوی، استاد گروه فلسفه و منطق دانشگاه تربیت مدرس، در سخنرانی «پیشدرآمدی بر موجهات ابنسینا» با اشاره به نسبت منطق اسلامی با سنتهای ارسطویی و رواقی، نظریه موجهات ابنسینا را یکی از مهمترین دستاوردهای تأسیسی منطق اسلامی معرفی کرد. وی ضمن تشریح ساختار موجهات زمانی و سیر تحول آن در آثار فخر رازی، کاتبی قزوینی، خواجه نصیرالدین طوسی و دیگر منطقدانان، گستردگی مباحث این حوزه را نشانه عمق مطالعات منطقی در تمدن اسلامی دانست.
در بخش دیگری از نشست، دکتر مهدی عظیمی، دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، در سخنرانی «پارادوکس بوسعید؛ خودبراندازی و مصادره» به بررسی نقد ابوسعید ابوالخیر بر نظریه قیاس پرداخت. وی با بازسازی این پارادوکس و بررسی پاسخهای ارائهشده از سوی اندیشمندان مختلف، دیدگاههای مطرح درباره خودارجاعی و نسبت آن با اعتبار قیاس را تحلیل کرد.
همچنین دکتر فلاحی، استاد گروه منطق مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، با معرفی آثار منطقی اثیرالدین ابهری، بر ضرورت توجه بیشتر پژوهشگران به آثار متأخر این منطقدان برجسته تأکید کرد. وی آثار ابهری را به دو دسته آموزشی و پژوهشی تقسیم کرد و رسالههایی همچون «منتهیالافکار»، «عنوان الحق» و «دقایق الافکار» را از مهمترین آثار دوره پختگی علمی او دانست.
در پایان نشست، دکتر محمود یوسف ثانی، دانشیار گروه مطالعات ابنسینا مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در سخنرانی «منطق اوسط» به جایگاه منطق در منظومه فکری ابنسینا پرداخت. وی با اشاره به حضور منطق در اغلب آثار ابنسینا، از جمله «شفا»، «نجات»، «الاشارات» و «مختصر الاوسط فی المنطق»، تأکید کرد که این فیلسوف منطق را صرفاً دانشی نظری نمیدانست، بلکه آن را روششناسی حاکم بر همه علوم تلقی میکرد.
به گفته وی، ابنسینا با تفکیک دقیق میان تصور و تصدیق، بنیان روششناسی علوم اسلامی را استوار ساخت و همواره بر کاربرد عملی اصول منطقی در پژوهش و آموزش تأکید داشت. وی همچنین به شیوه آموزشی و پژوهشی ابنسینا و اهتمام او به تربیت شاگردان و انجام پژوهشهای مشترک اشاره کرد.
شرکتکنندگان در این نشست بر این نکته تأکید کردند که بازخوانی میراث منطقی ایران و جهان اسلام، بهویژه نوآوریهای ابنسینا و دیگر منطقدانان مسلمان، میتواند زمینهساز فهم دقیقتر تاریخ علم و بهرهگیری از ظرفیتهای سنت علمی ایرانی ـ اسلامی در توسعه دانش معاصر باشد.