نشست علمی «نقش دفاع رمضان در هویت و خودآگاهی ایرانی ـ اسلامی» از سلسلهنشستهای «الهیات جنگ در حکمت اسلامی» با ارائه دکتر حسن عبدی در شعبه قم مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد. در این نشست، نسبت میان مبانی حکمت متعالیه، هویت جمعی، زیستجهان ایرانی ـ اسلامی و تجربه دفاع و مقاومت از منظر فلسفی و اجتماعی بررسی شد.
نشست علمی «نقش دفاع رمضان در هویت و خودآگاهی ایرانی ـ اسلامی» از سلسلهنشستهای «الهیات جنگ در حکمت اسلامی» روز دوشنبه ۲۱ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ به همت گروه فلسفه اسلامی در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، شعبه قم برگزار شد.
در این نشست، دکتر حسن عبدی با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه و با رویکردی فلسفی ـ اجتماعی، به تبیین نسبت میان هویت ایرانی ـ اسلامی، زیستجهان جمعی و تجربه تاریخی دفاع و مقاومت پرداخت و کوشید نشان دهد که چگونه یک رویداد تاریخی میتواند بهعنوان «موقعیت مرزی»، در شکلگیری خودآگاهی جمعی، حفظ هویت فرهنگی و تقویت اراده تاریخی یک ملت نقشآفرین باشد. همچنین دکتر سید احمد غفاری، دبیر علمی نشست، در جمعبندی مباحث، بر ظرفیتهای نظری این بحث برای بازخوانی نسبت ایرانیت و اسلامیت و نیز ضرورت گسترش مطالعات فلسفی در حوزه دفاع و مقاومت تأکید کرد.
مبانی حکمت متعالیه و هویت جمعی
دکتر عبدی در ابتدای سخنان خود با اشاره به اصول بنیادین حکمت متعالیه، «اصالت وجود» را نخستین مبنای تحلیل هویت دانست و اظهار کرد: برای فهم هویت ایرانی ـ اسلامی باید از سطح ماهیتهای پراکنده عبور کرد و به ساحت وجودی و وحدتبخش انسان و جامعه توجه داشت.
وی با تشریح اصل «تشکیک وجود» افزود: جامعه صرفاً مجموعهای از افراد نیست، بلکه حقیقتی دارای وحدت است که در ساحت ادراک، اراده و عمل تجلی مییابد و همین وحدت، مبنای شکلگیری هویت اجتماعی است.
سخنران همچنین با اشاره به اصول «اتحاد عاقل و معقول» و «اتحاد عمل و عامل و معمول» تصریح کرد: جامعه زمانی به معنای واقعی شکل میگیرد که اعضای آن علاوه بر رفتار، در سطح معرفت و اراده نیز به وحدت برسند. از این منظر، زیستجهان را میتوان نظامی از علم، اراده و عمل دانست که بر بستری مشترک تحقق یافته است.
زیستجهان ایرانی ـ اسلامی و حرکت تاریخی
دکتر عبدی در ادامه، مفهوم «زیستجهان ایرانی ـ اسلامی» را تبیین کرد و گفت: همانگونه که بدن، مرتبه نازله نفس است، زیستجهان نیز تجلی روح جمعی و نحوه حضور تاریخی انسان محسوب میشود. بنابراین، عناصر فرهنگی، تاریخی، زمانی و مکانی صرفاً عوامل بیرونی نیستند، بلکه با لایههای درونی علم و عمل انسان پیوند دارند.
وی افزود: اگر انسان در بستر تاریخی و فرهنگی ایران زیست کند و رفتار و اندیشه خود را بر آموزههای اسلامی سامان دهد، زیستجهانی ایرانی ـ اسلامی شکل میگیرد که از ظرفیت تحول و تعالی برخوردار است. به گفته وی، بر اساس نظریه حرکت جوهری، این زیستجهان نیز همانند نفس انسانی، مسیر تکامل تاریخی خود را طی میکند.
دفاع رمضان؛ یک موقعیت مرزی
سخنران در بخش دیگری از سخنان خود، مفهوم «موقعیت مرزی» را تشریح کرد و گفت: همانگونه که انسان در مقاطع حساس زندگی با انتخابهای سرنوشتساز روبهرو میشود، جوامع نیز در برهههایی با موقعیتهایی مواجه میشوند که هویت و موجودیت آنان را به چالش میکشد.
به گفته وی، «دفاع رمضان» از چنین موقعیتهایی بود؛ رخدادی که در آن، جامعه ایرانی ـ اسلامی میان انفعال و مقاومت قرار گرفت و مسیر دفاع از هویت تاریخی خود را برگزید.
دکتر عبدی با بیان اینکه تهاجم دشمن تنها یک حمله نظامی نبود، اظهار داشت: از منظر ارائهشده در این نشست، این تهاجم تلاشی برای هدف قرار دادن موجودیت و هویت زیستجهان ایرانی بود و در مقابل، جامعه ایرانی با تکیه بر سرمایههای تاریخی، فرهنگی و دینی خود، راه ایستادگی را انتخاب کرد.
دفاع رمضان و خودآگاهی جمعی
وی دفاع رمضان را زمینهساز شکوفایی خودآگاهی ایرانی ـ اسلامی دانست و افزود: این رخداد موجب شد جامعه از سطح روزمرگی عبور کرده و نسبت خود را با تاریخ، هویت و مسئولیت تمدنی خویش بازتعریف کند.
دکتر عبدی همچنین اظهار کرد: در چنین شرایطی، وحدت عقل نظری و عقل عملی جامعه، زمینهساز کنش تاریخی مؤثر میشود و هدایت صحیح جامعه نیز در مسیر تحقق این حرکت، نقشی تعیینکننده دارد.
ایرانیت و اسلامیت؛ نسبتی همافزا
در ادامه نشست، دکتر سید احمد غفاری، دبیر علمی برنامه، با جمعبندی مباحث، بر نسبت سازنده ایرانیت و اسلامیت تأکید کرد و گفت: اسلامیت در هر سرزمین تاریخی در بستری فرهنگی و اجتماعی تحقق مییابد و در ایران نیز این دو هویت در تعامل و تکامل با یکدیگر شکل گرفتهاند.
وی با اشاره به برخی تجربههای تاریخی ایران، از جمله مواجهه با مغولان و گسترش اسلام، خاطرنشان کرد: زیستجهان ایرانی در طول تاریخ توانسته است عناصر گوناگون را در خود هضم و بازتفسیر کند و پیوندی عمیق میان ایرانیت و اسلامیت برقرار سازد.
ضرورت توسعه فلسفه دفاع و مقاومت
در بخش پایانی نشست، بر ضرورت تدوین و توسعه مباحثی همچون فلسفه دفاع، فلسفه جهاد و فلسفه مقاومت در محیطهای علمی و دانشگاهی تأکید شد.
سخنرانان تصریح کردند که تجربههای دفاع و مقاومت نباید صرفاً در قالب خاطرات یا گزارشهای تاریخی باقی بماند، بلکه لازم است به چارچوبهای نظری، متون آموزشی و پژوهشهای فلسفی تبدیل شود تا امکان بهرهگیری علمی از این تجربهها برای نسلهای آینده فراهم شود.
این نشست با تأکید بر این جمعبندی به پایان رسید که «دفاع رمضان» از منظر ارائهشده در این برنامه، فراتر از یک رخداد نظامی، ظرفیتی برای تحلیل فلسفی هویت، خودآگاهی تاریخی و نسبت ایرانیت و اسلامیت به شمار میآید و میتواند زمینهای برای گسترش مطالعات نظری در حوزه دفاع و مقاومت فراهم کند.