نشست دوم از سلسله نشستهای الهیات جنگ، با تأکید بر مبانی توحیدی اخلاق جنگ در اسلام، رویکرد این دین را در مقایسه با مکاتب سکولار، ظرفیتمندتر در مهار خشونت معرفی کرد.
نشست علمی «نگرش اسلامی به بایدها و نبایدهای جنگ» که روز گذشته، ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، به همت گروه فلسفه اسلامی برگزار شد، با ارائه دکتر حمیدرضا آیتاللهی، به بررسی عمیق تفاوتهای اخلاق جنگ در اسلام و رویکردهای سکولار پرداخت. در این نشست که با حضور علاقهمندان به مباحث فلسفی و کلامی همراه بود، دکتر آیتاللهی ضمن تشریح ابعاد مختلف موضوع، تأکید کرد که اخلاق جنگ پدیدهای صرفاً نظامی نیست، بلکه ریشههایی در فلسفه اخلاق، مبانی فقهی، سیاستگذاری و حقوق بینالملل دارد.
وی در تشریح رویکرد سکولار به جنگ، بیان داشت که قواعد جنگ در این مکاتب عمدتاً بر پایه منافع ملی، امنیت، عقلانیت ابزاری و توافقهای بینالمللی شکل میگیرد. اصولی چون منع کشتار غیرنظامیان، حمایت از کودکان و زنان، و ممنوعیت حمله به مراکز درمانی، نمونههایی از این قواعد هستند. با این حال، دکتر آیتاللهی خاطرنشان کرد که چون این قواعد به قراردادهای انسانی و موازنه قدرت متکی هستند، همواره در معرض تفاسیر مختلف، استثناگذاری و حتی نقض قرار دارند و ثبات بنیادین آنها تضمین شده نیست.
در مقابل، دکتر آیتاللهی نگرش اسلامی به اخلاق جنگ را بر پایههای مستحکم توحید، ربوبیت و مالکیت الهی استوار دانست. وی توضیح داد که در نگاه اسلامی، انسان مالک مستقل جان خود یا دیگران نیست و تنها در محدودهی اذن الهی حق اعمال قدرت را دارد. از این رو، جنگ در اسلام تنها در صورت ضرورت، مانند دفع تجاوز و رفع تهدید، و در چارچوب حدود شرعی مشروعیت مییابد.
از اصول کلیدی اخلاق جنگ اسلامی که در این نشست مورد تأکید قرار گرفت، اصل «محدودسازی آسیب» و «پرهیز از تعرض بیضابطه» بود. دکتر آیتاللهی بیان کرد که اگر هدفی نظامی با استفاده از روشهایی که خسارت کمتری به بار میآورند، قابلتحقق باشد، انتخاب راه کمضررتر ارجحیت دارد.
در جمعبندی این نشست علمی، مهمترین دستاورد آن، تأکید بر این نکته بود که اخلاق جنگ اسلامی به دلیل اتکا به فرمان الهی و مبانی ارزشی عمیق، ظرفیت بیشتری برای مهار خشونت، جلوگیری از توجیهگریهای ناروا و حفظ کرامت انسانی در شرایط بحرانی جنگ دارد.